مقدّمات بحث مقدّمهء اوّل : مراد از مفهوم چيست ؟ مفهوم در لغت به معناى مدلول و چيزى است كه از لفظ فهميده مىشود ، امّا آنچه در اينجا مورد بحث قرار مىگيرد ، مفهوم به معنى لغوى آن نيست بلكه مفهوم در مقابل منطوق است و مورد آن در جايى است كه قضيه‌اى در كار باشد . مرحوم آخوند مفهوم را در صدر و ذيل كلامشان به‌گونه‌اى معنا مىكنند ولى در وسط كلامشان گويا به گونهء ديگرى بيان مىكنند كه در برخورد ابتدايى با كلام ايشان ممكن است كسى آن را مشتمل بر تناقض بداند . « 1 » مثال روشن باب مفاهيم ، عبارت از قضيّهء شرطيه است . قضيّهء شرطيهء « إن جاءك زيد فأكرمه » داراى يك منطوق و يك مفهوم است و هريك از مفهوم و منطوق آن ، قضيّه مىباشند با اين تفاوت كه قضيّه ، در ناحيهء منطوق ، هم در ناحيهء شرطش جنبهء ايجابى دارد و هم در ناحيهء جزائش ، امّا قضيه ، در ناحيهء مفهوم ، هم در ناحيهء شرطش سالبه است وهم در ناحيهء جزائش . « إن جاءك زيد فأكرمه » ، منطوق و « إن لم يجئك زيد فلا يجب إكرامه » مفهوم است . « 2 »

--> ( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 300 و 301 ( 2 ) - البته اين در صورتى است كه ما براى قضيّهء شرطيه قائل به مفهوم شويم .